Głębokie uczenie się. Co pomaga je uruchomić i rozwijać?

Informacje o materiale

Data dodania: 07.10.2021

Grupa docelowa: Nauczyciele przedmiotowi, Dyrektorzy

Artykuł

Co tak naprawdę znaczy “nauczyć się czegoś dogłębnie”? Co pomaga tworzyć znaczenia, utrwalać je i przenosić w nowe sytuacje? Co decyduje o trwałości uczenia się naszych uczniów i uczennic?

Jako nauczyciele niejeden raz zetknęliśmy się z tym, że nasi uczniowie „nauczyli się” czegoś, zdali test (często bardzo dobrze) i zaraz potem szybko o tym zapomnieli. Czy to dlatego, że informacja nie była dla nich ważna? Albo nauczyli się jej tylko na pamięć? Być może ich uczenie się było powierzchowne, a oni sami tak naprawdę nigdy nie zrozumieli zagadnienia, którego się uczyli?

Kognitywiści takie uczenie się określają jako bezwładną wiedzę i przeciwstawiają ją głębokiemu uczeniu się, czyli wiedzy i umiejętnościom, które przetrwały i są wykorzystywane w nowych sytuacjach i kontekstach.

Co decyduje o głębokim uczeniu się naszych uczniów i uczennic?

Jeśli naszym celem jest głębokie i trwałe uczenie się, rola nauczycielki i nauczyciela z „mędrca na scenie”, czyli osoby dostarczającej informacje i modelującej umiejętności, musi zmienić się w „przewodnika z boku”, który jedynie ułatwia młodym ludziom tworzenie znaczeń. 

Zmiana tej roli jest niezbędna, jeśli zgodzimy się, że:

Siedem “zdolności myślenia” (thinking skills)

Autorzy amerykańskiej książki „Teaching for Deeper Learning”, Jay McTighe i Harvey F. Silver wyróżnili siedem “zdolności myślenia”, które są jednocześnie sposobami uczenia się i sprzyjają aktywnemu tworzeniu znaczeń. Są to:

Systematyczne rozwijanie i korzystanie przez uczniów z tych zdolności:

Dlaczego warto rozwijać “zdolności myślenia”?

Istnieje wiele umiejętności czy strategii, które mogą wspierać tworzenie znaczeń i zrozumienie poznawanych treści (np. zadania edukacyjne, w tym interdyscyplinarne, pogłębiające uczenie się – więcej na ten temat przeczytacie w artykułach Małgorzaty Ostrowskiej Co warto wiedzieć o zadaniach angażujących i pogłębiających uczenie się oraz zespołu “Szkoła dla Innowatora” Jak wprowadzać interdyscyplinarność w szkole?).

Wskazane wyżej „zdolności myślenia” są wartościowe z kilku powodów. 

Jak mogę rozwijać w klasie zdolności wspierające głębokie uczenie się?

W publikacji “Teaching for Deeper Learning” omówione zostały praktyczne narzędzia i strategie, które pozwalają nie tylko rozwijać i wykorzystywać “zdolności myślenia” w systematycznym, efektywnym i atrakcyjnym dla młodych ludzi formacie lekcji, lecz także są praktycznym sposobem docierania do tego, co się dzieje w czasie uczenia się w umysłach naszych uczniów i uczennic.

Prosty sposób, często zresztą stosowany w polskich szkołach, to robienie krótkich notatek i podsumowań, na przykład zebranie w kilku punktach treści filmiku pokazanego na lekcji albo przed nią (odwrócona lekcja). Praktyką rozwijająca tę zdolność jest np. prowadzenie tzw. OK zeszytu, w którym to uczniowie i uczennice decydują, w jaki sposób porządkują zdobywane informacje oraz ćwiczą nowe umiejętności.

Inna metoda to głębokie czytanie, czyli czytanie ze zrozumieniem i interpretacją całości lub części tekstu – wiele takich przykładów można znaleźć w dobrych podręcznikach i ćwiczeniach, a naprawdę świetne z tego punktu widzenia są zadania PISA, jak choćby wiązki zadań “Macondo” czy “Wyspa Wielkanocna” z 2018 roku (raport z badania PISA 2018 – s. 110 – 127).

Także porównywanie zjawisk, pojęć czy procesów, w tym szukanie podobieństw i różnic zachęca do aktywnego tworzenia znaczeń. Czym różni się demokracja większościowa od konstytucyjnej? Rewolucja przemysłowa od rewolucji technologicznej, której dziś jesteśmy świadkami? DNA od RNA i co to jest właściwie to mRNA?

Jeszcze bardziej zaawansowane formy trwałego uczenia się to szukanie analogii i wykorzystywanie metafor. Czasem wystarczy nawet samo nazwanie zjawiska przy pomocy obrazowej przenośni, by lepiej je zrozumieć, zapamiętać i stworzyć w głowie “schemat” poznawczy. Może to być na przykład analogia między falą na wodzie i falą głosową, a nawet świetlną (z zastrzeżeniem korpuskularno-falowej natury światła), zaś metafora węża, który zjada własny ogon (podobno przyśnił się Kekoulemu, gdy próbował wymyślić, jak może wyglądać cząsteczka benzenu), pomaga pojąć istotę wiązań w wielu substancjach organicznych.

Kolejne propozycje to wizualizacja i szukanie obrazowych przedstawień omawianych zjawisk oraz tworzenie ich graficznych reprezentacji – może to dotyczyć zarówno obiegu wody w przyrodzie, jak i przebiegu bitwy pod Salaminą.

Eksperci zachęcają także do patrzenia na świat z kilku różnych perspektyw oraz budowania relacji emocjonalnej między uczniem, a tym czego się uczy. I znowu, może to się dziać na lekcji języka polskiego, gdzie robi się to stosunkowo często (od “Antygony” do “Władcy pierścieni”), ale także na historii (powstanie styczniowe z perspektywy szlachty, chłopów i Żydów), wiedzy o społeczeństwie (prawica i lewica wobec in vitro), ale także… biologii (np. ekosystem z punktu widzenia różnych gatunków żyjących w nim roślin i zwierząt).

Głębszemu uczeniu się sprzyja stawianie pytań i hipotez badawczych, a także przewidywanie tego, co się może wydarzyć – czy to w eksperymencie z fizyki z podgrzewaniem suszarką powietrza w torbie plastikowej, w serii rzutów monetą, a nawet w myśleniu o kryzysie klimatycznym czy wyniku nadchodzących wyborów. 

Ważnym sposobem głębokiego uczenia jest wykorzystywanie w trakcie lekcji kluczowych pytań, czyli takich, które są otwarte, skoncentrowane na ogólnych pojęciach nie szczegółowych faktach, mają na celu stymulowanie myślenia, wywoływanie dyskusji i debaty oraz dalszych dociekań. Pytanie kluczowe mają „budzić umysł, a nie go „wychowywać ”czy„ trenować’ (np. Jak to, gdzie żyjemy, wpływa na to, jak żyjemy?). Sformułowane w przyjaznym języku oraz umieszczone w widocznym miejscu nie tylko przypominają, co jest najważniejsze, lecz także angażują adekwatnie do poziomu zaawansowania i doświadczeń uczniów. Powinny im towarzyszyć pytania uzupełniające, aby podtrzymać i skłonić uczniów do myślenia (np. Jakie masz na to dowody? Jaki jest inny pomysł? Co byś powiedział komuś, kto się nie zgadza?). Ponieważ edukacja ma na celu zaangażowanie uczniów w tworzenie znaczeń i rozwijanie samodzielnych uczniów, warto ich też zachęcać do opracowywania własnych pytań.

Uniwersalną strategią jest także uogólnianie, szukanie prawidłowości lub schematów, według których coś następuje. Można to robić na podstawie doświadczenia (np. co sprzyja wzrostowi rośliny), obserwacji (np. ruchu słońca na niebie), analizy danych (np. demograficznych) albo lektury tekstu (np. o historii praw wyborczych).

Autorką tych przykładów jest Alicja Pacewicz. Ukażą się one również w publikacji “Edukacja w punkcie zwrotnym” Edukacyjnej Fundacji im. Romana Czerneckiego.

Dlaczego tak trudno wprowadzić głębokie uczenie się do szkół?

Choć wszyscy nauczyciele i nauczycielki chcą, by ich uczniowie uczyli się w sposób pogłębiony i umieli wykorzystać zdobytą wiedzę czy umiejętności do rozwiązywania nowych, niestandardowych problemów, doświadczenie “głębokiego uczenia się” wcale nie jest takie częste – nie tylko zresztą w polskich szkołach. 

Badacze procesów uczenia się zgodnie twierdzą, że jednym z powodów jest przeładowanie programów nauczania, podręczników i zajęć lekcyjnych szczegółowymi wiadomościami. Eksperci ostrzegają, że próba uczenia o wszystkim kończy się tak samo – przeciążeniem i gonitwą nauczycieli “za programem” oraz nudą i płytką lub pozorowaną nauką po stronie młodych ludzi.

Skoncentruj swoje uczenie wokół „wielkich idei”

Jak zaprojektować nasz program nauczania, by promował głębokie uczenie się?

Stosowaniu jakichkolwiek metod i narzędzi powinna towarzyszyć refleksja nad tym, jakim treściom warto nadawać sens: czego w pierwszej kolejności powinniśmy uczyć? co warto, aby uczniowie rozumieli i czemu nadawali znaczenie? 

Jedną z koncepcji, która pozwala nadążać za zmieniającym się światem i być adekwatną do potrzeb uczniów i uczennic, jest nauczanie skoncentrowane wokół “wielkich idei”.

Punktem wyjścia dla tego nauczania jest założenie, że:

Podejście to nie oznacza osłabienia znaczenia podstawowych umiejętności lub podstawowej wiedzy. Chodzi o to, aby były one traktowane raczej jako środek do osiągania większych celów.

Niezależnie od sposobu pracy na lekcji, ważne jest, by to uczniowie i uczennice podejmowali próbę zrozumienia, porównania i uogólnienia, a nawet poddania czegoś w wątpliwość, a nie tylko słuchali i biernie przyjmowali nauczycielskie wyjaśnienia. Tylko wtedy mają szansę zdobyć kompetencje poznawcze i myślowe nawyki, które będą mogli potem zastosować w nowej sytuacji.

Artykuł powstał w ramach programu “Szkoła ucząca się”.

Artykuł opracowany na podstawie lektury amerykańskiej książki „Teaching for Deeper Learning” (w przygotowaniu polskie tłumaczenie).

Podobne materiały

Scenariusz lub ćwiczenie

Migracje w powojennej Polsce

Lekcja dotyczy migracji w Polsce w latach 1944-1948. Uczniowie odnoszą wiedzę historyczną na te tematy do swoich
Zobacz
Scenariusz lub ćwiczenie

„Bella i Sebastian 3” – scenariusze lekcji do...

Scenariusze lekcji do filmu "Bella i Sebastian 3". Wspierają kompetencje, które pomagają radzić sobie z trudnymi sytuacjami.
Zobacz
Scenariusz lub ćwiczenie

„Praziomek” – scenariusze lekcji do filmu

Scenariusze dwóch lekcji, o odkrywaniu lokalności i różnorodności, do filmu animowanego "Praziomek".
Zobacz
Artykuł

Propozycje pomocy okejowych do zrobienia samemu

Propozycje pomocy okejowych, które możesz wykonać samodzielnie.
Zobacz
Artykuł

Jak rozmawiać o migracjach?

Materiał zawiera zbiór czterech krótkich artykułów autorstwa dr hab. Katarzyny Górak-Sosnowskiej i dr Urszuli Markowskiej-Manisty. Artykuły dotyczą
Zobacz
Publikacja

Projekty młodzieżowe w edukacji globalnej i ekologicznej

Publikacja zawiera wskazówki i ćwiczenia, które pomogą opiekunowi grupy młodzieży pracować metodą projektu w ramach edukacji globalnej.
Zobacz
Publikacja

Kodeks dobrych praktyk dla klimatu i środowiska

Publikacja zawiera porady, jak zmniejszyć negatywny wpływ codziennych aktywności biurowych i różnych przedsięwzięć organizacyjnych na środowisko.
Zobacz
Scenariusz lub ćwiczenie

„Marzę po polsku” – o adaptacji w doświadczeniu...

Materiał służy wsparciu nauczycielki/nauczyciela w poprowadzeniu rozmowy na podstawie filmu „Opowieść Senait o migracji” na godzinie wychowawczej.
Zobacz
Scenariusz lub ćwiczenie

Migracje i migranci – budujemy mapę pojęciową

Ćwiczenie wykonane podczas godziny wychowawczej w klasie pozwala na zrekonstruowanie i ocenę wiedzy, postaw i wartości osób
Zobacz
Scenariusz lub ćwiczenie

Migracja to sprawa nas wszystkich

Materiał służy wsparciu nauczycielki/nauczyciela w poprowadzeniu rozmowy na podstawie filmu „Opowieści o migracjach” na godzinie wychowawczej. Jeśli
Zobacz
Scenariusz lub ćwiczenie

Drugi dom – o doświadczeniu integracji

Materiał służy wsparciu nauczycielki/nauczyciela w poprowadzeniu rozmowy na podstawie filmu „Opowieść Stanislava o migracji” na godzinie wychowawczej.
Zobacz
Scenariusz lub ćwiczenie

Inne nie znaczy gorsze – o doświadczeniu wielokulturowości

Materiał służy wsparciu nauczycielki/nauczyciela w poprowadzeniu rozmowy na podstawie filmu „Opowieść o migracji Krystyny i Łukasza” na
Zobacz
Biblioteka materiałów

Chcesz usystematyzować swoją wiedzę z tego obszaru?

Przejdź do sekcji TEMATY